Dokumentarne filmove iz različitih programskih celina ovog festivalskog bloka povezuje zajednička tematska nit odnosa prema istoriji i korišćenju arhive. Kroz raznovrsne autorske pristupe, ovi filmovi preispituju načine na koje se prošlost čuva, tumači i ponovo ispisuje u savremenom trenutku. Ono što film odvaja od materijalnog dokaza jeste to što se u dokumentarnim filmovima arhiv ne pojavljuje samo kao zapis, već kao živa materija koja se neprestano oblikuje, koja je istovremeno deo ličnog i kolektivnog, odnosno dokumentovanog i umetnički stilizovanog, rekonstruisanog. Prošlost se otvara kao prostor u kojem se slike, glasovi i fragmenti iskustva ponovo spajaju, stvarajući nove oblike razumevanja sveta u kojem živimo danas.
Pravi Sever (True North), film Mišel Stivenson (Michèle Stephenson), kroz arhivske materijale i svedočenja učesnika rekonstruiše studentske proteste protiv rasizma na Univerzitetu Konkordija u Montrealu 1969. godine, kada su studenti zauzeli kompjutersku laboratoriju zahtevajući da se čuje njihov glas.
Film osvetljava širi istorijski i politički kontekst migracija sa Haitija I Kariba ka Kanadi, ali i iskustvo rasizma u navodno inkluzivnom društvu, gde su obećanja jednakih šansi često ostajala neispunjena. Kroz intervjue i arhivske materijale, uključujući i govore aktivista poput Rosie Douglas, film povezuje lična sećanja sa istorijom kolektivne borbe i otpora. Prema rečima Rumene Bužarovske, to je “slojevit i angažovan dokumentarac koji se kreće od kolonijalne prošlosti do savremenih protesta, ukazujući na kontinuitet borbe za ljudska prava i snagu kolektivne akcije, uz posebnu rezonancu u današnjim društvenim i studentskim pokretima.”
Pamćenje (Memory), autobiografski hibridni film rediteljke Vladlene Sandu (Vladlena Sandu), vraća se iskustvu detinjstva obeleženog ratom, migracijom i porodičnim lomovima. Nakon razvoda roditelja, šestogodišnja Vladlena seli se sa Krima u Grozni, nesvesna da će ubrzo odrastati u prostoru zahvaćenom ratom u Čečeniji. Godinama kasnije, autorka kroz poetski i vizuelno stilizovan filmski jezik rekonstruiše fragmente sopstvenog sećanja, istražujući način na koji nasilje i trauma oblikuju detinjstvo i porodične odnose.
Nova ’78, u režiji Arona Bruknera i Rodriga Areisa (Aaron Brookner, Rodrigo Areias), predstavlja naelektrisano putovanje u srce njujorške kontrakulture sedamdesetih godina, izgrađeno oko do sada neviđenih arhivskih snimaka sa legendarne Nove konvencije. Ovaj trodnevni događaj u Njujorku obeležio je povratak Vilijama S. Barouza u Sjedinjene Države nakon više od dve decenije provedene u Latinskoj Americi, Severnoj Africi, Parizu i Londonu. Konvencija je okupila ključne figure umetničke i muzičke scene tog vremena, među kojima su Peti Smit, Frenk Zapa, Lori Anderson, Filip Glas, Alen Ginsberg, Merce Kaningem i Džon Kejdž, pretvarajući događaj u jedinstvenu tačku susreta različitih avangardnih praksi. Kao svojevrsna kulturna vremenska kapsula, ovaj film otkriva trenutke iza scene, spontane susrete i sirove nastupe u srcu tadašnje downtown scene. Prvobitno snimljen na 16mm od strane Hauarda Bruknera, materijal je decenijama smatran izgubljenim, a njegovo ponovno otkriće označava i početak kultnog filma Barouzs: Film.
Veliki gazda (The Big Chief), film Tomaša Volskog (Tomasz Wolski), donosi kompleksan I arhivski bogato izgrađen portret Leopolda Trepera (Leopold Trepper), nekadašnjeg oficira Crvene armije i heroja antinacističkog otpora.
Kroz kolaž arhivskih snimaka i materijala zaplenjenih francuskim autorima u Poljskoj, film rekonstruiše njegovu sudbinu u kontekstu političkih preokreta I ponovnog jačanja antisemitizma u socijalističkoj Poljskoj 1970-ih, kada Treper završava u kućnom pritvoru i pod stalnim nadzorom. Film gradi napetu I slojevitu špijunsku priču koja prevazilazi žanrovske okvire i postaje refleksija o istorijskim ciklusima progona i ponavljanju trauma. Kako u ističe selektorka programske celine Nada je disciplina, ovogodišnjeg specijala, Rumena Bužarovska, reč je o “uzbudljivom dokumentarcu o izuzetno intrigantnoj ličnosti, čija sudbina nosi snagu klasičnih špijunskih narativa, ali i težinu istorijskih lomova koji se neumoljivo ponavljaju.”
Sa Hasanom u Gazi (With Hasan in Gaza), film Kamala Aljafarija (Kamal Aljafari), zasniva se na otkrivenim MiniDV snimcima iz 2001. godine, na kojima je dokumentovan život u Gazi početkom veka. Ono što počinje kao potraga autora za bivšim zatvorskim cimerom iz 1989. godine, prerasta u neočekivano putovanje kroz sever i jug Gaze u društvu Hasana, lokalnog vodiča čija sudbina ostaje nepoznata. Kroz spoj lične arhive i dokumentarnog zapisa, film gradi refleksiju o sećanju, gubitku i protoku vremena, beležeći prostor koji je danas u velikoj meri promenjen ili nestao. Dokumentarni film Sa Hasanom u Gazi otvara širi politički kontekst, preplićući intimnu potragu sa istorijom regiona i iskustvom života pod dugotrajnim konfliktom.
Plan kontraplan (Shot Reverse Shot), film koji su režirali Radu Žude i Adrijan Čoflanka (Radu Jude, Adrian Cioflâncă), donosi neobičan i duhovit pogled na istoriju kroz sudar dva vizuelna narativa. Sastavljen isključivo od fotografija, film spaja slike koje je sredinom osamdesetih u Rumuniji snimio američki novinar Edvard Serota, beležeći svakodnevicu i život jevrejske zajednice tokom režima Nikolaja Čaušeskua, sa tajno uslikanim fotografijama koje je o njemu pravila Sekuritatea, obaveštajna služba i tajna policija Narodne Republike Rumunije. Četrdeset godina kasnije, ove dve perspektive postavljene su u formu „plan/kontraplan“, otkrivajući apsurd, ironiju i skrivene slojeve jedne kontrolisane stvarnosti.
Super raj (Super Paradise), u režiji Stiva Krikrisa (Steve Krikris), smešten je na Mikonosu i kroz bogat arhivski i materijal dobijen iz intervjua prati višedecenijsku transformaciju ostrva koje se menja iz korena. Tokom proteklih 70 godina Mikonos prolazi put od siromašnog i izolovanog mesta, kakvo je bio nakon Drugog svetskog rata, preko slobodnog i inkluzivnog prostora sedamdesetih, do savremene luksuzne i ekskluzivne turističke destinacije. Film kroz različite vizuelne registre, kombinujući arhivske snimke, Super 8 rekonstrukcije, dron i estetiku mobilnih telefona, kao i animirane sekvence, gradi slojevitu sliku ostrva koje se neprestano preobražava. Ovu vizuelnu hibridnost nadograđuju intervjui sa stanovnicima različitih generacija i profila, od lokalnog stanovništva do umetnika, intelektualaca i ugostitelja, koji zajedno nude fragmentisanu, ali živu istoriju Mikonosa u punom sjaju njegove kontradiktornosti.
Amilkar (Amílcar), film Migela Eka (Miguel Eek), donosi formalno inovativan portret revolucionara Amilkára Kabrala, jedne od ključnih figura antikolonijalne borbe u Africi. Kombinujući arhivski materijal, lične zapise, pesme i elemente imaginarnog dnevnika, film gradi fragmentarnu i vizuelno snažnu refleksiju o politici, identitetu i borbi za slobodu. Kroz Kabralove političke spise i privatna pisma, film iznova oblikuje njegov unutrašnji glas, spajajući neobjavljene arhive, portugalske kolonijalne filmske zapise i revolucionarne materijale iz Gvineje sa novim snimcima na 16mm traci, u vizuelni dnevnik koji istovremeno pred publiku donosi revolucionara kao javnu figure, ali i intimnog čoveka.
Tačka nestanka (Vanishing Point), film Bani Hohšnudi (Bani Khoshnoudi), gradi ličnu i političku refleksiju o Iranu kroz iskustvo egzila, porodične traume i kolektivnog sećanja. Nakon što joj je film o Zelenom pokretu iz 2009. zabranjen, a sama je bila primorana da napusti zemlju, rediteljka prekida dugogodišnju porodičnu tišinu o nestalom rođaku, pogubljenom tokom političkih čistki 1988. godine u iranskim zatvorima. Kroz korišćenje arhivskog materijala, lične snimake i dnevničke zapise nastale tokom godina boravka u Iranu, film promišlja prostore tišine i potisnutog sećanja. Napuštene kuće i preživeli predmeti postaju nosioci tragova života i istorije, dok se lična priča prepliće sa širim društvenim kontekstom straha, otpora i promena koje oblikuju savremeno iransko društvo.
Dar zaborava Vladimira Paskaljevića istražuje načine na koje se sećanje na Drugi svetski rat u postjugoslovenskom prostoru pretvara u sredstvo političke interpretacije i manipulacije. Film prati kako se istorijske činjenice vremenom preoblikuju, relativizuju ili instrumentalizuju u savremenim nacionalnim narativima, kroz različite perspektive u regionu. U Hrvatskoj pojedini javni diskursi umanjuju razmere ustaških zločina, dok je u Srbiji sećanje na Jasenovac snažno prisutno u kolektivnoj svesti, uz paralelne procese rehabilitacije članova četničkog pokreta kroz sudske odluke i javni govor. U oba konteksta prisutni su pokušaji pojednostavljivanja i preoblikovanja složenog istorijskog pamćenja. Kroz svedočenja preživelih, istoričara i javnih ličnosti, film postavlja pitanje kako su definisane uloge četnika, ustaša i partizana, i na koji način se njihovo tumačenje menjalo od kraja rata do danas, sa posebnim fokusom na Jasenovac. U središtu ostaje pitanje žrtve i mehanizama koji oblikuju kolektivno sećanje, kao i motivi iza njegovih savremenih transformacija.
Slobodni grad Kristijanija (Christiania), u režiji Karl Fris Forkhamera (Karl Friis Forchhammer), dokumentarni je film posvećen jednoj od najpoznatijih autonomnih zajednica u Evropi. Film nas vraća u 1971. godinu, kada su stotine mladih okupirale napuštene vojne kasarne u Kopenhagenu i uspostavile Kristijaniju kao radikalni i divlji eksperiment slobode, zajedništva i alternativnog društvenog uređenja. Autor Karl Fris Forkhamer sa dozom ljubavi i humora priča priču o samoproklamovanom slobodnom gradu, osvetljavajući složen razvoj zajednice tokom više od pet decenija. Od idealizma prvih doseljenika i hipi pokreta, do unutrašnjih konflikata, pojave organizovanog kriminala, borbe za Pusher Street i stalnog pritiska države i policije. Kristijanija je snažan deo danske kulturne istorije, prostor ispunjen šarenim i ozbiljnim pričama koje su oblikovale zajednicu kroz decenije. Ovaj dokumentarni film je posvećen ovom posebnom mestu na mapi, autentičnom i potpuno svom, koje i dalje vodi borbu da takvo i ostane.
Festival BELDOCS se održava od 20. do 26. maja u Beogradu. Aktuelnosti tokom festivala možete pratiti putem zvaničnih Instagram i Facebook stranica. Ulaznice za projekcije su u prodaji na sajtu festivala. Programsku knjižicu sa satnicama i svim informacijama možete preuzeti ovde.
